Tərcümə Nədir? Tarixi, Hüquqi Əsasları və Müasir Tərcümə Sənayesində Rolu

Tərcümə fəaliyyəti bəşər tarixinin ən qədim və ən vacib mədəniyyətlərarası vasitəçilik formalarından biridir. O, sadəcə bir dili başqa bir dilə çevirmək deyil – fərqli dünyaların, düşüncə sistemlərinin və mədəniyyətlərin bir-birinə bağlanmasıdır.

Tərcümə nədir və şifahi tərcümədən nə ilə fərqlənir?

Tərcümə bir mətnin bir dildən digərinə mənaca çevrilməsidir. Əgər bu çevrilmə yazılı şəkildə baş verirsə və nəticə sonradan redaktə edilə bilirsə, bu “yazılı tərcümə” adlanır. Əgər mənbə və ya nəticə mətn yalnız bir dəfə və şifahi şəkildə təqdim olunursa, bu, “şifahi tərcümə” sayılır. Hər iki halda məqsəd yalnız dil çevirmək yox, həm də qarşılıqlı anlayışı təmin etməkdir.

Dil tədrisində isə “vasitəçilik” anlayışı önə çıxır – burada tərcüməçi iki fərqli dildən olan insanlar arasında mədəni və dil baxımından əlaqə yaradan şəxs kimi çıxış edir.

Tarix boyunca tərcümə: Misirdən Bağdada, Romadan Almaniyaya

Tərcümə tarixi insan sivilizasiyası ilə birgə inkişaf etmişdir. İlk mühüm tərcümələrdən biri eramızdan əvvəl 247-ci ildə yəhudi Bibliyasının yunan dilinə tərcüməsi – Septuaginta hesab olunur. E.ə. 196-cı ilə aid Rosetta daşı isə eyni mətni üç yazı ilə təqdim etməklə heroqliflərin oxunmasına yol açmışdır.

9–10-cu əsrlərdə Bağdadda yerləşən “Hikmət evi” yunan elmini ərəb dilinə tərcümə edirdi. Bu mənbələr sonradan Toledo məktəbi vasitəsilə Avropada latın və ispan dillərinə çevrilərək orta əsr elminin əsasını qoydu.

Reformasiya, romantizm və tərcümənin dilə təsiri

Avropada Martin Lüter tərəfindən Bibliyanın alman dilinə çevrilməsi yalnız dini deyil, həm də ədəbi və dil baxımından dönüş nöqtəsi oldu. O, tərcüməni hər kəsin başa düşə biləcəyi, təbii və aydın dildə təqdim etməyə çalışırdı.

19-cu əsrdə romantik dövr tərcüməyə yeni baxış gətirdi. Göte, Şleyermaher və Humboldt kimi düşünürlər tərcüməni fəlsəfi və mədəni fəaliyyət kimi qəbul edirdilər. Şekspirin alman dilinə klassik tərcüməsi bu dövrə aid nümunələrdəndir.

Texniki tərcümə: Dəqiqlik həyat qurtarır

Texniki tərcümə sənaye, tibb və hüquq sahələrində həyati əhəmiyyət daşıyır. Burada tərcüməçi yaradıcılıqdan çox dəqiqliyə və məsuliyyətə əsaslanır. Məsələn, dərman preparatlarının istifadə təlimatındakı bir yanlışlıq insan həyatı üçün təhlükə yarada bilər.

Təəssüf ki, orijinal texniki mətnlərdə tez-tez lazımsız dərəcədə mürəkkəb cümlə quruluşlarına rast gəlinir ki, bu da tərcüməçinin işini çətinləşdirir və səhv ehtimalını artırır.

Tərcüməçinin ikili öhdəliyi: Mənbə və oxucu arasında balans

Tərcüməçi daima ikili bağlılıq vəziyyətində olur: həm orijinal mətndən uzaqlaşmamalı, həm də tərcüməni hədəf oxucu üçün aydın və uyğun şəkildə təqdim etməlidir. Bəzən bir cümlənin orijinal strukturuna sadiq qalmaq tərcümə dilində anlaşılmaz və yad səslənir. Tərcüməçinin vəzifəsi bu balansı qorumaqdır.

Tərcümənin hüquqi statusu: Tərcümə də müəlliflik hüququ ilə qorunur

Almaniyada qüvvədə olan müəlliflik hüququna dair qanuna əsasən, tərcüməçinin yaratdığı mətn orijinal əsər kimi tanınır. Yəni tərcüməçi yalnız bir “nüsxəçı” deyil, yaradıcı müəllif statusuna malikdir və onun hüquqları qanunla qorunur. Tərcümənin icazəsiz yayılması hüquq pozuntusu hesab olunur.

Tərcümə və keyfiyyətin idarə olunması

Müasir tərcümə xidmətləri standartlaşdırılmış keyfiyyət sistemlərinə əsaslanır. ISO 9000 seriyasına daxil olan keyfiyyət idarəetmə sistemləri müxtəlif sahələrdə tətbiq olunduğu kimi, tərcümə sahəsində də istifadə edilir.

Son illərdə məhz tərcümə sahəsinə yönəlik ixtisaslaşmış beynəlxalq standartlar hazırlanıb. Bu standartlar layihə idarəetməsi, redaktə və müştəri məmnuniyyəti kimi mərhələlərdə tərcümə xidmətlərinin daha peşəkar və izlənilə bilən formada icrasına zəmin yaradır.